Eugeniusz Jakubas – Zamość 2013 r.

 

Historia Roztocza w Średniowieczu

 

Spis treści:

  1. Wstęp
  2. Roztocze we wczesnym Średniowieczu (do 1241 r.)
  3. Roztocze w Księstwie Halicko – Włodzimierskim (1241 – 1340)
  4. Roztocze za panowania Kazimierza Wielkiego (1333-1370) i Ludwika Węgierskiego (1370-1382)
  5. Roztocze za czasów Władysława Jagiełły (1386-1424) i Jana Długosza (1415-1480)
  6. Źródła

 

1.      Wstęp

 

Roztocze to pasmo wzgórz o wysokości 300 – 400 m.n.p.m., z których wypływa wiele rzek, m.in.: Bystrzyca, Sanna, Por, Bukowa, Biała Łada, Gorajec, Wieprz, Huczwa, Sopot, Tanew, Brusienka, Rata, Sołotwa, Biała, Lubaczówka, Wereszyca, Świnia, Kamionka, Szkło, Pełtew, Zubrza.

Roztocze tworzy dział wodny roztaczający wody południowych rzek, np. Wereszycy i Zubrzy do Dniestru i Morza Czarnego, zaś wody pozostałych rzek do Sanu, Bugu, Wisły i Bałtyku. Długość Roztocza wynosi 180 km, średnia szerokość 25 km. 

 

2. Roztocze we wczesnym Średniowieczu (do 1241 r.)

 

W wiekach średnich nazwa Roztocze jeszcze nie istniała, ale jako kraina wzgórz i borów, zamieszkała przez plemiona Słowian, była w Europie znana i na ówczesnych mapach była zaznaczana w postaci kopców, z których wychodziły linie rzek. Oto fragment średniowiecznej mapy Europy Mikołaja z Kuzy.

 

 

Na powyższej mapie łatwo zlokalizować Polskę (Polonia), zaś pagórkowata kraina pomiędzy Wisłą (Vistula fl.) i Lwowem (Lemberg), to właśnie Roztocze. Rzeka wypływająca z Roztocza i wpadająca do Wisły, to Wieprz, a druga, również wypływająca z Roztocza i wpadająca do Narwi, to Bug. Natomiast duża rzeka w pobliżu Lwowa, płynąca do Morza Czarnego, to Dniestr. Na mapie nie jest zaznaczona duża rzeka San, brak jest również wielu innych elementów, np. istniejących już wtedy w pobliżu Roztocza dużych miast, Sandomierza i Lublina. Niektóre oznaczenia na mapie budzą zastrzeżenia, np. oznaczenie Polski tylko po prawej stronie Wisły, zaś całe terytorium po lewej stronie Wisły oznaczono w całości jako Germanię. Jednak nie powinniśmy czynić wielkich zarzutów średniowiecznym kartografom, ponieważ wiadomo, że geografia i kartografia to dziedziny, które dopiero zaczęły się rozwijać. Prace kartografów oraz dokumenty i dzieła kronikarzy, a także inne zapiski średniowieczne zawierają sporo błędów i nieścisłości. Powoduje to, że we współczesnych publikacjach naukowych i popularno-naukowych historia Słowian zawiera wiele kwestii spornych i nierozstrzygniętych.

 

W IX i X wieku, czyli w czasach, gdy w Gnieźnie żyli Lech, Popiel i Mieszko I, po obu stronach środkowej Wisły i Sanu oraz po lewobrzeżnej stronie środkowego Bugu, zamieszkiwały zachodnio-słowiańskie plemiona Lachów (Lędzian, łac. Lendizi). Lędzianie nie wykształcili struktury państwowej, tworzyli szerszy związek plemienny z ośrodkiem w Sandomierzu i prawdopodobnie związani byli z państwem pierwszych Piastów lub Wiślan. Zaludnienie obszaru Lędzian wynosiło tylko około 2 osoby na km kwadratowy. Wschodnimi sąsiadami Lędzian byli Słowianie wschodni, Rusini. W IX i X wieku Lędzianie i Rusini prowadzili już osiadły tryb życia i budowali osady i grody obronne.

 

Na Roztoczu i w jego najbliższym sąsiedztwie było kilkanaście grodów, z których największym był gród Czerwień. Oto wygląd tego grodu we współczesnej rekonstrukcji Roberta Jurgi.

 

           

 

Według spisu grodów, sporządzonego w IX wieku przez Geografa Bawarskiego, Lędzianie posiadali wówczas aż 98 grodów („Lendizi habent civitates XCVIII”). Niestety w spisie nie podano nazw tych grodów i do obecnych czasów pamięć o wielu z nich zaginęła, a o wielu innych posiadamy tylko szczątkowe informacje. W spisie nie jest podany zasięg terytorialny Lędzian. W tym samym czasie Rusini, nazywani przez Geografa Bawarskiego „Ruzzi”, również posiadali swoje grody, ale w wymienionym spisie nie jest podana ich liczba.

 

Mieszkańcami Roztocza w północno-zachodniej części byli Lechici, a w środkowej i południowo-wschodniej Rusini. Nie różnili się oni sposobem życia codziennego, wszyscy trudnili się łowiectwem, rybołówstwem, bartnictwem, zbieractwem, hodowlą zwierząt (świnie, krowy, kozy). Mieszkali w ziemiankach i uprawiali małe kawałki ziemi powstałe po wypaleniu lasu, na których siano proso i zboże (pszenicę, żyto, jęczmień).

 

 

Systemy wierzeń Lachów i Rusinów były podobne i polegały na kulcie natury, Lachowie największą czcią otaczali bóstwo Jowisza, zaś Rusini bóstwo Pioruna. Większe różnice dotyczyły lokalnych obrzędów, guseł i bóstw domowych. Zapewne różnice występowały również w mowie tych ludów, ale nie można jeszcze mówić o języku polskim czy ruskim, ponieważ był to początek wyodrębniania się języka staropolskiego i staroruskiego z języka prasłowiańskiego. Mieszkańcy wszystkich grodów polskich i ruskich cały czas musieli dbać o obronność swoich osad i grodów przed najazdami plemion azjatyckich, a często też przed wzajemnymi napadami.

 

Pod koniec X wieku dla Lachów zamieszkujących Roztocze i sąsiednie terytoria nastały cięższe czasy. W 981 roku książę Rusi Kijowskiej, Włodzimierz Wielki, zajął większość lechickich grodów, zwanych Grodami Czerwieńskimi. Ruski kronikarz Nestor opisał te wydarzenia następującymi słowami: „poszedł Włodzimierz na Lachów i zajął grody Przemyśl, Czerwień i inne grody mnogie”. W jego opisie wymienione są tylko grody Przemyśl i Czerwień, a co do pozostałych grodów, to do chwili obecnej trwa dyskusja, jakie to mogły być „inne grody mnogie”.

To samo wydarzenie opisał Jan Długosz w „Dziejach Polskich” (należy pamiętać, że Mieczysław, to Mieszko I):

 

           

Jan Długosz w powyższym opisie również nie podaje, jakie inne grody, oprócz Przemyśla i Czerwienia, zdobył Włodzimierz.

Poniższa mapa przedstawia prawdopodobne grody na Roztoczu i na obszarze przyległym do Roztocza za panowania Mieszka I (935 – 992), Włodzimierza Wielkiego (958-1015) oraz ich następców do końca XI wieku.

 

 

Zasięg terytorialny Grodów Czerwieńskich jest obecnie trudny do odtworzenia, ale na pewno jego część stanowiło środkowe Roztocze. Prawdopodobny wschodni zasięg Grodów do 981 roku zaznaczono na mapie pomarańczową linią. Grody dzieliły się na dwie grupy, grody typu nizinnego ulokowane nad rzekami lub w widłach rzek, tak, aby z kilku stron były chronione przez wodę i mokradła, oraz grody typu wyżynnego, ulokowane na wierzchołkach wzniesień, tak, aby z kilku stron wzniesienie kończyło się urwiskiem lub stromym zboczem.

Istnienie niektórych grodów, np. Sąsiadka i Czerwień jest potwierdzone poprzez badania archeologiczne i do chwili obecnej są widoczne w terenie ich charakterystyczne ziemne wały obronne.

 

    

Wśród historyków przeważa opinia, że stolicą Grodów Czerwieńskich był Czerwień. Pozostałości grodu znajdują się we wsi Czermno w gminie Tyszowce w widłach Huczwy i Sieniochy. Ostatnie badania archeologiczne z 2011 roku potwierdzają, że była to rzeczywiście stolica Grodów, ponieważ odkryto niezmiernie ciekawe przedmioty i relikty zespołu sakralnego.

 

Grody Zjawienie-Miasteczko w Lipsku Polesie i Medno-Biała-Góra koło Tomaszowa Lubelskiego nie mają tak wyraźnie widocznych pozostałości wałów obronnych, ale można w przybliżeniu określić ich dawny układ.      

                

 

Po najeździe Włodzimierza granica polsko – ruskich wpływów na Roztoczu przesunęła się do rzek Gorajec, Por i Wieprz (różowa linia). Grody na zachód i północ od Roztocza (Sandomierz, Zawichost, Chodlik, Leszczyna, Lublin i Batorz) oraz grody „lwowskie” na południowo-wschodnim krańcu Roztocza, nie są zaliczane do Grodów Czerwieńskich.

W miejscach gdzie później powstały miasta Lubaczów, Lwów, Jarosław, Bełz, Chełm, prawdopodobnie już pod koniec X wieku istniały osady obronne, ale nie jest to dostatecznie potwierdzone, ponieważ późniejsze miasta zatarły dawniejsze ślady i dopiero dokładniejsze badania archeologiczne pozwolą stwierdzić, czy miasta te powstały na miejscu dawnego grodu czy na „surowym korzeniu”.

 

Po zajęciu terytorium Grodów Czerwieńskich Lachowie musieli podporządkować się książętom i bojarom Rusi oraz składać im coroczny trybut. Po przyjęciu chrztu przez Włodzimierza w 988 roku i po jego ślubie z Anną, siostrą cesarza Bizancjum, Lachowie również musieli przyjąć chrzest w obrządku wschodnim. Włodzimierz Wielki, dla sprawnego zarządzania tym terytorium, wybudował, w pobliżu Roztocza własny gród i nazwał go Włodzimierz Wołyński. Od tego momentu rozpoczął się 250-letni okres sporów i walk pomiędzy Polską, Rusią, Litwą i Tatarami o wpływy nad terytorium Roztocza i nad sąsiednimi ziemiami. Aż do końca XIV wieku na obszarze tym ścierały się wpływy Wschodu (Orientu) i Zachodu (Occidentu). Przynależność Roztocza i sąsiednich ziem wielokrotnie się zmieniała. Następowały koligacje rodów książęcych Polski i Rusi, np. córka Bolesława Chrobrego wyszła za mąż za Świętopełka, syna Włodzimierza Wielkiego. Wśród bojarów ruskich spotyka się polskie imiona Stanisław, Wrocisław i Wit. Wraz z małżeństwami polsko-ruskimi zawierano układy pokojowe, ale po śmierci kogoś z układających się stron, często zrywano układ i organizowano na siebie nawzajem najazdy w celu „załatwienia” spraw spadkowych. Organizowano również wzajemne najazdy łupieżcze dla pozyskania dóbr, żywności i niewolników.

 

Duże znaczenie dla Roztocza miały szlaki handlowe i komunikacyjne z Krakowa do Kijowa oraz z Krakowa do Lwowa i dalej do Halicza (na mapie szlaki zaznaczono przerywanymi liniami).

 

           

Szlak kijowski prowadził lewym brzegiem Wisły, przez Wiślicę, Sandomierz do Zawichostu. W Zawichoście była dogodna przeprawa brodem przez Wisłę i po jej przekroczeniu szlak przecinał północną część Roztocza (Batorz, Sąsiadka) kierując się na Włodzimierz Wołyński. W Sąsiadce i w Czerwieniu od szlaku kijowskiego odgałęziały się szlaki do Lwowa. Z Krakowa do Lwowa prowadził też krótszy, południowy szlak przez Przemyśl, ale w tamtych czasach nie było jeszcze mostów i przekraczanie brodami lub tratwami z towarami, taborami i orszakami wielu dużych rzek (Raba, Dunajec, Wisłoka, Wisłok, San) było bardzo uciążliwe i ten szlak był używany przy niskich stanach rzek i w okresie zimy, gdy rzeki były zamarznięte. Pod koniec Średniowiecza zaczęto organizować przeprawy rzeczne po drewnianych, ruchomych mostach, ułożonych na łodziach. Szlakiem kijowskim przemierzał zapewne orszak córki Bolesława Chrobrego, która podążała na ślub z Świętopełkiem. Z Przemyśla do Sandomierza i dalej do Torunia prowadził szlak handlowy wzdłuż rzeki San.  

Po śmierci Włodzimierza, jego starszy syn Jarosław wygnał z Kijowa Świętopełka, więc Bolesław Chrobry zorganizował w 1018 roku wyprawę wojenną na Ruś i również ze swoimi wojami przemierzał północne Roztocze. Bitwa rozegrała się pod Wołyniem (Gródkiem), ale nie po stronie zachodniej, gdzie leży ten gród, lecz po wschodniej stronie Bugu, ponieważ Bolesław Chrobry przeprawił się z wojskiem wpław przez rzekę i przez zaskoczenie pokonał wojska Jarosława. Bitwę nad Bugiem opisuje Wincenty Kadłubek następującymi słowami.

 

 

Chrobry dotarł do Kijowa, osadził na tronie swojego zięcia Świętopełka i odebrał Roztocze oraz Grody Czerwieńskie Rusinom. Z tym okresem związana jest słynna legenda Galla Anonima o mieczu Szczerbcu i o konkubinie Chrobrego, Przedsławie, córce Włodzimierza Wielkiego. W tym czasie na tereny Roztocza i Grodów Czerwińskich napłynęło trochę ludności polskiej jako obsady kasztelani i zamków. Szerzyli oni wiarę katolicką i budowali pierwsze katolickie kaplice. Wędrując obecnie ścieżkami i drogami Roztocza Zachodniego i Środkowego z Modliborzyc, Szastarki lub Batorza przez Goraj, Sąsiadkę, Szczebrzeszyn, Miasteczko do Czermna (Czerwienia) i do Grodka (Wołynia), można próbować wyobrazić sobie dawnych wędrowców, orszaki królów, książąt i księżniczek, zastępy wojów i karawany kupców, przemierzających tymi drogami z Polski na Ruś lub z Rusi do Polski. Można też wyobrazić sobie ich odpoczynki, wieczerzowanie i nocowanie w wymienionych osadach i grodach, gdzie zapewne miód i piwo pili a udźce sarnie zajadali.

Po śmierci Bolesława Chrobrego sytuacja na pograniczu Polski i Rusi zaczęła się komplikować, opisuje to Adam Zamoyski w książce „Polska – Opowieści o dziejach niezwykłego narodu 966-2008”:

 

           

 

W tym samym roku 1031, gdy w kraju zabrakło króla polskiego, książęta ruscy „Jarosław i Mścisław zebrali mnogie woje, poszli na Lachy i owładnęły grody czerwieńskie napowrót. I zawojowali ladzką ziemię i uprowadzili mnogie Lachy i między siebie ich rozdzielili. A Jarosław osadził swoich.” – tak opisał Nestor zajęcie Grodów Czerwieńskich w swojej kronice „Powieści minionych lat” (Повѣсть времяньныхъ лѣтъ). Rozpoczyna się rutenizacja Lachów, zostają oni przesiedlani na tereny Naddnieprza, a na opuszczone miejsca przybywa prawosławna ludność Rusi ze swoimi zwyczajami i obrzędami, budując nowe osady, grody i cerkwie.

W 1041 roku król Kazimierz Odnowiciel poślubił ruską księżniczkę Dobroniegę, córkę Włodzimierza Wielkiego i zawiązał sojusz z Jarosławem.

Bolesław Śmiały, syn Kazimierza i Dobroniegi, w okresie 1077 – 1081 sprawował zwierzchnictwo nad terytorium Roztocza i sąsiednimi ziemiami ruskimi. Po jego powrocie do Polski książę ruski Wasyli Rościsłowic złupił Roztocze, Grody Czerwieńskie i duże obszary Polski.

W 1121 roku Grody Czerwieńskie próbował odzyskać Bolesław Krzywousty (żoną Bolesława była księżniczka ruska Zbysława), przeszedł ze swoimi wojskami przez Roztocze, ale wyprawa skończyła się bezskutecznym oblężeniem Bełza.

Prowadzone wojny i częste zmiany zwierzchnictwa pomiędzy Polską a Rusią nie miały jednak wyniszczającego charakteru narodowościowego i nie zerwały etnicznej więzi ziem Roztocza oraz obszarów znad Sanu, Bugu i górnego Dniestru z resztą Polski. Wojny miały bardziej charakter łupieżczy i porachunków rodzinno-dynastycznych. Często skłóceni ze sobą książęta i rycerze Polscy wzywali na pomoc bojarów z Rusi, np. książę ruski Roman Halicki, siostrzeniec Kazimierza Sprawiedliwego, pomagał rycerstwu krakowskiemu, sandomierskiemu i mazowieckiemu w bratobójczej walce z rycerstwem wielkopolskim i śląskim nad rzeką Mozgawą w 1195 roku. Jan Długosz opisuje tę tragiczną bitwę następującymi słowami:        

 

Równie często było i na odwrót, gdy do rozstrzygnięcia zatargów pomiędzy Rusinami byli wzywani do pomocy Polacy, np. w latach 1182 - 1198 król Kazimierz Sprawiedliwy, a potem jego syn Leszek Biały, kilkakrotnie organizowali wyprawy na Ruś i osadzali na tronach książęcych Brześcia, Włodzimierza, Halicza i Przemyśla sprzymierzonych z Polską Rusinów. W przypadku Halicza doprowadziło to nawet do wojny polsko – węgierskiej, a jeszcze smutniejszy był przypadek Romana Halickiego, który z przyjaciela Polaków stał się ich wielkim wrogiem i napadł  na Polskę, zniszczył m.in. gród Sąsiadka na Roztoczu, dotarł do Wisły i zginął w bitwie przeciwko Leszkowi Białemu pod Zawichostem, został pochowany w Sandomierzu, a jego ciało zostało później wykupione przez Rusinów za wielką ilość srebra i pochowane we Włodzimierzu Wołyńskim.

 

Mimo ciągłych walk Rusini i Polacy przejawiali pewnego rodzaju wzajemne ciążenie ku sobie. Spośród kilkunastu książąt piastowskich, aż dziewięciu ożenionych było z ruskimi księżniczkami i stosunki polityczne pomiędzy Polską a Rusią były dość bliskie. Ludność Polski miała swoje wady i zalety, których nie ukrywał Jan Długosz i jawnie opisywał je w swoich Kronikach:

 

           

 

Ludność Rusi również miała swoje wady i zalety, ale Lechici i Rusini, nie przejawiali w stosunku do siebie śmiertelnej wrogości i ani zaciekłego antagonizmu religijnego. I może doszłoby do jakiejś ściślejszej koegzystencji polsko – ruskich narodów, gdyby nie Tatarzy, czyli Mongołowie skupieni w Złotą Ordę. W 1241 roku przetoczyli się przez Roztocze, spustoszyli nie tylko Grody Czerwieńskie, ale również prawie wszystkie grody od Zawichostu i Sandomierza do Krakowa i dalej do Legnicy. Tatarzy napadali jeszcze kilkakrotnie na Grody Czerwieńskie, wskutek czego przestały one istnieć. Mimo tego, że stolica Grodów Czerwień była solidnie obwarowana wałami i palisadą, umocnienia te zostały rozbite taranem i cały gród został spalony. Kilka lat wcześniej Złota Orda zniszczyła Ruś Kijowską i doprowadziła do jej upadku. Od tego czasu przez kilkaset lat Tatarzy wielokrotnie pustoszyli Roztocze i Ruś i stanowiąc znaczącą siłę wpływającą na losy tych ziem i jej mieszkańców.

 

Wędrując obecnie szlakami turystycznymi Roztocza, pomiędzy Lwowem i Zawichostem, można wyobrazić sobie czambuły tatarskie grabiące i pustoszące osady i grody i biorące ludzi w jasyr. Jakże inne były ich odpoczynki, wieczerzowanie i nocowanie na zgliszczach osad i grodów, gdy nie swój miód i piwo pili a udźce zajadali.

 

3.      Roztocze w Księstwie Halicko – Włodzimierskim (1241–1340)

 

Od 1245 do 1340 roku terytorium górnego dorzecza Sanu i dorzecza Bugu (po Brześć i Drohiczyn) oraz dorzecze górnej Prypeci stanowiło księstwo Halicko – Włodzimierskie (Wołyńskie). Prawie całe Roztocze, za wyjątkiem północno-zachodniego skraja, należało do tego Księstwa. Zwierzchnictwo nad tymi terenami sprawowali Tatarzy, zaś władzę administracyjną sprawowali książęta ruscy. Namiestnicy chana rezydowali na dworach władców ruskich i czuwali nad realizacją odpowiedniej polityki tatarskiej. Północna część księstwa stanowiła Ruś Biała, zaś pozostałe tereny wraz z Roztoczem tworzyły Ruś Czerwoną (Russia Rubra lub z łaciny Roxolania). Stolicą księstwa był początkowo Halicz, ale prężna działalność księcia halickiego Daniela przyczyniła się do powstania wielu nowych miast, m.in. w 1247 roku został założony Chełm, do którego Daniel przeniósł stolicę księstwa. W 1253 roku Daniel został ukoronowany przez legata papieskiego w Drohiczynie nad Bugiem na pierwszego i jak się później okazało, jedynego króla Rusi. W 1255 roku Daniel pokonał karną ekspedycję chana Kuremsy, a w 1256 roku założył Lwów. W 1259 roku wyprawa tatarska pod wodzą Burundeja pokonała wojska Daniela i zniszczyła wszystkie ważniejsze zamki Rusi Halicko – Wołyńskiej. Następca Daniela, Lew Halicki przeniósł stolicę do Lwowa, zawiązał sojusz z Węgrami i w stosunku do Polski prowadził wrogą politykę. Wraz z Tatarami najechał Roztocze i ziemię lubelską, ale został pobity pod Goźlicami i Leszek II Czarny ścigał go i pustoszył osady i miasta od Brześcia po Lwów. W kontekście tych wydarzeń można wyobrazić sobie, jak ciężkie i pełne trwogi było życie ludności Roztocza, gdy na przemian własne i obce wojska pustoszyły te tereny, zabierając dobytek, żywność i paląc chaty, zaś Tatarzy brali również ludzi w jasyr.

Kolejny władca księstwa w latach 1301 - 1308, Jerzy Halicki, nawiązał bardziej przyjazne stosunki z Polską i przeniósł stolicę do Włodzimierza Wołyńskiego, czyli w bardzo bliskie sąsiedztwo Roztocza. Po śmierci Jerzego księstwem Wołyńskim, a więc i Roztoczem, władał jego syn Andrzej II, zaś księstwem Halickim syn Lew II. W czasie ich panowania Litwini rozpoczęli ekspansję i podboje na południe, zajęli część Księstwa Wołyńskiego w okolicach Drohiczyna.

Poniższa mapa przedstawia obszar Roztocza i sąsiednich ziem na początku XIV wieku.

 

           

 

Granica pomiędzy Polską a Księstwem Halicko – Włodzimierskim przebiegała przez Roztocze pomiędzy Gorayem i Szczebrzeszynem. Zachodnio-północna część Roztocza z Batorzem, Gorayem i Turobinem należała do Polski i ludność stanowili Polacy. Cała pozostała część Roztocza od Szczebrzeszyna poprzez Potylicz do Lwowa należała do Rusi, ale od 1324 roku, gdy Władysław Łokietek osadził na Księstwie Halicko – Włodzimierskim Bolesława Jerzego Trojdenowicza, pozostawała pod jurysdykcją Mazowsza. Ludność Księstwa stanowili w większości Rusini wyznania prawosławnego lub unickiego, mowa polska i wiara katolicka rzadko tu występowały. Z innych większych, nie roztoczańskich miejscowości, po stronie polskiej znajdował się Lublin, Sandomierz i Rzeszów, natomiast po stronie Rusi Chełm, Bełz, Lubaczów, Jarosław, Przemyśl i Sanok.

4.      Roztocze za panowania Kazimierza Wielkiego (1333-1370) i Ludwika Węgierskiego (1370-1382)

Przynależność polityczna Roztocza i całej Rusi Czerwonej zaczęła zmieniać się za panowania Władysława Łokietka i całkowicie zmieniła się za Kazimierza Wielkiego. Wskutek skomplikowanych koligacji rodów królewskich i książęcych Polski, Mazowsza, Litwy, Rusi i Węgier wszyscy rościli sobie prawa do panowania nad Rusią Czerwoną. Córka Władysława Łokietka, Elżbieta, była żoną Karola Roberta króla Węgier; żoną Kazimierza Wielkiego, syna Łokietka, była Aldona, córka kniazia litewskiego Giedymina; siostra Aldony, Eufemia, była żoną księcia halicko-włodzimierskiego Bolesława Trojdenowicza, który z kolei był najstarszym synem księcia mazowieckiego Trojdena I i Marii Halickiej, córki księcia halicko-wołyńskiego Jerzego I Lwowicza; książę litewski Lubart, syn Giedymina, ożenił się z córką księcia włodzimierskiego Andrieja Jurijewicza. Dodatkowo w pobliżu nad Morzem Czarnym umocnił się Chanat tatarski, który wywierał duży wpływ na rządzących Rusią i ich polityczne koalicje i układy. Istotną rolę odegrał również zjazd w Wyszehradzie (1338r.), na którym książę Bolesław Trojdenowicz złożył obietnicę, że w razie swojej bezpotomnej śmierci Ruś Czerwoną obejmie Kazimierz Wielki. W 1339 roku umarła królowa Aldona, żona Kazimierza Wielkiego, siostra Lubarta, rok później bojarowie ruscy otruli władającego Rusią Czerwoną Bolesława Trojdenowicza, a w następnym roku umiera Giedymin, z którym Polska utrzymywała poprawne stosunki. Trudno się dziwić, że przy tak skomplikowanych zależnościach wszystko to doprowadziło do długoletniej wojny o Roztocze i o całą Ruś Czerwoną. 

Od 1340 roku zarówno król Kazimierz Wielki, jak i książęta litewscy, zorganizowali wiele wypraw wojennych na Ruś Czerwoną. Litwini zajęli ziemię chełmską, szczebrzeską, bełską i włodzimierską. Kazimierz zajął duże obszary Rusi z Lwowem i Roztoczem oraz ziemię przemyską. Część bojarów ruskich nie uznała władzy króla Polski i wraz z Tatarami, przy poparciu Litwy, zorganizowała wielkie najazdy na zajęte przez Kazimierza ziemie. Znów przez całe Roztocze, aż do Wisły i Zawichostu, przechodzi wojenna zawierucha, powodując kolejne spustoszenia. Po wielu walkach (do 1366 roku), cała Ruś Czerwona zostaje włączona pod zwierzchnictwo Kazimierza Wielkiego (z pomocą Węgier), z tym, że ziemie chełmska, szczebrzeska i bełska stanowiły lenna polskie przekazane Litwie (księciu Jerzemu Narymuntowiczowi).

Po śmierci króla Kazimierza w 1370 roku, jego następcą zostaje król Ludwik Węgierski. Roztocze i większa część Rusi Czerwonej przechodzi po jurysdykcję Węgier. Duże zasługi w przejęciu tronu Polski przez Ludwika poniósł Władysław Opolczyk, książę piastowski, którego żoną była księżna węgierska. Za te zasługi otrzymuje od króla tytuł namiestnika Rusi oraz posiadłości na Roztoczu (Szczebrzeszyn i okolic) oraz zamek Mirów koło Częstochowy. W 1378 roku w Krakowie wydarzył się pogrom Węgrów i Ludwik odwołuje Opolczyka z Rusi. Wyjeżdżając z Rusi Władysław Opolczyk wywiózł do Częstochowy znaleziony na zamku Bełz obraz Czarnej Madonny, wykonany na deszczułkach (legenda głosi, że deszczułki pochodzą ze stołu Marii z Nazaretu, matki Jezusa, a obraz namalował w Jerozolimie Łukasz Ewangelista). Król Ludwik przejął ziemię chełmską, bełską i szczebrzeską i swemu najdzielniejszemu rycerzowi Dymitrowi nadał posiadłości ziemskie na Roztoczu – Goray, Szczebrzeszyn i Kraśnik.

 

5. Roztocze za czasów Władysława Jagiełły (1386-1470) i Jana Długosza (1415-1480)

 

Walka o zwierzchnictwo nad Roztoczem i Rusią Czerwoną, pomiędzy Polską, Litwą i Węgrami, zakończyła się ostatecznie w 1387 roku, gdy królowa Jadwiga po zawarciu ślubu z Władysławem Jagiełłą, osobiście wybrała się z wyprawą rycerstwa polskiego do Lwowa i przyłączyła Ruś Czerwoną do Polski. Przemarsz jej orszaku i zastępów rycerstwa odbywał się szlakiem południowym z Krakowa przez Jarosław, Przemyśl, Gródek do Lwowa. We wszystkich grodach, gdzie starostami byli Węgrzy lub Rusini, mianowano nowych starostów Polaków. Od tego czasu tereny Rusi Czerwonej pozostają przy Polsce przez 400 lat, aż do rozbiorów.

Od 1387 całą prowincją zarządza Jan Tarnowski, generalny starosta Rusi. Istniejące miejscowości otrzymują nowe nadania na prawie magdeburskim i wyznaczani są nowi zarządcy. Zaczyna tu napływać szlachta ze wszystkich regionów Polski, w szczególności z pobliskiej Małopolski, widząc możliwości wzbogacenia się. Szlachta przybywała ze swoimi chłopami, którzy rozpoczynają tutaj nowe życie obok miejscowej ludności wyznania prawosławnego. W 1412 roku siedziba metropolity łacińskiego w Haliczu zostaje przeniesiona na Roztocze do Lwowa i pierwszym arcybiskupem zostaje Jan Rzeszowski. Można powiedzieć, że jest to okres polonizacji Rusi. Na tereny Roztocza i Rusi przybywają również Grecy, Ormianie i Żydzi, wznoszący własne osady, domy modlitw i synagogi.

Król Władysław Jagiełło często przebywał na Rusi i na Roztoczu. Dłuższy czas nabierał tu sił po śmierci żony, królowej Jadwigi, zaś w 1431 roku przemierzał wraz z wojskiem Roztocze w drodze z Przemyśla do Hrubieszowa, w Horodle rozłożył obóz, przygotowując się do rozprawy ze swoim bratem, księciem Świdrygiełłą. W 1434 roku Władysław Jagiełło ustanowił nowe województwo ruskie ze stolicą we Lwowie, obejmujące ziemie: chełmską, lwowską, przemyską, sanocką i halicką. Jagiełło zmarł w tym samym roku na Roztoczu w Gródku, zwanym od tego czasu Gródkiem Jagiellońskim.

Przez cały XV wiek na Rusi i na Roztoczu lokowane są nowe miejscowości i w coraz większym zakresie pojawia się mowa polska i powstają katolickie kościoły. Wśród nowych wsi na Roztoczu jest wieś Komorów (obecnie Komarów), lokowana w 1435 roku na prawie magdeburskim. W Komorowie żył Dymitr herbu Korczak ur. w 1430 roku, którego dalekim potomkiem jest obecny prezydent Polski, Bronisław Komorowski.

W 1450 roku król Kazimierz Jagiellończyk zebrał w Sandomierzu wojsko królewskie i przez Roztocze, Lwów i Kamieniec udał się na wojnę mołdawską. Korzystając z braku wojska na terenie Polski, chan tatarski Sadachmet najechał Roztocze od Gródka do krańców ziemi bełskiej. Wielką tragedię spowodowaną tym najazdem, zarówno dla miejscowej ludność, jak i dla powracających z Mołdawii żołnierzy, opisuje Jan Długosz:

 

           

 

Na średniowiecznych mapach obszar od Kraśnika do Lwowa jest dość pusty i są na nim tylko 3 miejscowości: Goray, Szczebrzeszyn i Potylicz. Oto fragment mapy flamandzkiego kartografa Orteliusa, przedstawiająca Polskę i Ruś Czerwoną pod koniec Średniowiecza.

 

 

Na powyższej mapie, pomiędzy Szczebrzeszynem a Potyliczem zaznaczono duży las, z czego można wnioskować, że najbardziej znanym i charakterystycznym elementem tego regionu był olbrzymi bór. Do chwili obecnej w niektórych miejscach na Roztoczu rosną potężne buki, strzeliste jodły i sosny, więc w Średniowieczu na pewno całe Roztocze było jedną, wielką puszczą z takimi pięknymi i okazałymi drzewami. Jan Długosz tak opisuje pewną osobliwość roztoczańskich drzew sosnowych:

W lasach i borach miasteczka Potylica (Potylicz), tudzież wsi Hrabieni (Hrebenne) i Prosni (Prusie), drzewa sosnowe taką własność mają i przyrodę, że jeżeli się z nich część jaką, np. gałąź lub prątek utnie albo odłamie, bądź całe drzewo spuści, to po kilku latach, to co było drzewem z życiem roślinnem, przybiera postać i własność krzemienia, i jak krzemień rodzimy za uderzeniem ogień wydaje, zachowując objętość i kształt, w jakim było ucięte.

W Średniowieczu nie wiedziano jak powstają skamieniałe drzewa, stąd taki opis kronikarza.

           

Skamieniałe drzewa występują na Roztoczu do chwili obecnej w Siedliskach w dolinie Prutnika i są dużą atrakcją tych terenów. Skamieniałości te powstały przed milionami lat wskutek wyjątkowych warunków, jakie wtedy zaistniały, ale takie warunki nigdy więcej na Roztoczu się nie powtórzyły.  

 

Jan Długosz opisuje również jezioro Krynice i rzeki po wschodniej stronie Wisły:

           

 

Strona wschodnia Wisły mniej rzek dostarcza, nie godzi się ich jednak przemilczeć. Pierwsza z nich Wiśnica, źródło ma w pobliżu wsi Stróży (Strosza), ujście u wsi Rybitwy. Potem Gielczew; źródło jej podle wsi Borzęcina, ujście do Wieprza pod wsią Siestrzewitowem. Potem Bystrzyca; źródło ma pod wsią Krzczonowem, uchodzi do Wieprza u wsi Blinowa. Potem Por; źródło ma w bliskości wsi Zawieprzyc, ujście do rzeki Wieprzu niedaleko wsi Nawozu. Potem Wieprz w ziemi Bełzkiej, wypływa z Wieprzowego jeziora blisko wsi Rogoźna i Rochań (Rachanye), ujście ma pod miasteczkiem Stężycą. Potem Ropa, wypływająca z gór Sarmackich w okolicy miasta Biecza, wpada do Wisłoki poniżej miasteczka Jasła. Potem Jasiel, początek ma w górach Sarmackich około wsi Licowna, ujście do Wisłoki w pobliżu zamku Golesza (Golesch). Potem Łada, wytryska z góry leżącej blisko wsi Chrzanowa, wpada zaś do rzeki Tanwi (Thnew) w lesie, dwie mile od Krzeszowa. Potem Tanew, wypływa z moczar błotnistych blisko wsi Dzikowa, a wpada do Sanu między Kopkami a Krzeszowom. Potem Brnew; źródło ma we wsi tegoż nazwiska, a ujście do Sanu we wsi Brenwicy. Potem Biała; źródło jej pod wsią Godzieszowem, ujście do Brnwy około kniei Turobińskiej. Potem Sanna, wynurza się z łęgów pobliskich wsi Wierzchowiska, ujście ma pod zamkiem Zawichostem. Potem Sopot, wypływa z jeziora Kolpite, a wpada do Tanwi pod wsią Łukową. Potem Żółkiew, poczynająca się we wsi tegoż nazwiska, uchodzi do Wieprza koło Krasnegostawu. Potem Wołucza; źródło jej podle wsi Szystowa, ujście, do Wieprza pomiędzy wsiami Lotyczowem a Dworzyskami. Potem Wieprzec, źródło ma we wsi tegoż nazwiska, a wpada do Wieprza blisko wsi Nielisza. Potem Chodel, ujście ma pod wsią Dobrem. Potem Tyśmienica, źródło jej w lesie Gozdnicy blisko Parczewa (Parcov), ujście do Wieprza niedaleko wsi Górki.

W powyższym opisie rzeka Sopot wypływa z jeziora Kolpite, które w tej chwili trudno zlokalizować, być może jego pozostałością są rozlewiska w Majdanie Sopockim.

 

Podsumowując dzieje Roztocza w Średniowieczu należy stwierdzić, że wojny pomiędzy Polską i Rusią oraz bratobójcze wojny domowe zarówno w Polsce jak i na Rusi, a także najazdy tatarskie, były naturalnym stanem i sposobem życia ludów na pograniczu polsko – ruskim. Zdobywanie zapasów żywności i wszelkiego rodzaju łupów oraz niewolników, stanowiło jakby sektor gospodarki, wspomagający produkcję rolną i rzemieślniczą. Na Roztoczu nie było dużych miejscowości, nie było kasztelani, starostw ani ośrodków grodzkich z zamkami i kościołami, a życie większości mieszkańców toczyło się w osadach leśnych i w nielicznych grodach. Poszczególnymi osadami i grodami rządzili władcy (rycerze, dziedzice, seniorzy) w oparciu o tzw. prawo książęce i współdziałanie pomiędzy osadami było uzależnione od więzi łączących tych władców i ich przynależności do tych samych lub różnych książąt. Dopiero pod koniec Średniowiecza zaczęła występować na Roztoczu lokacja wsi i miast na prawie niemieckim lub na prawie wołoskim i od tego czasu historia Roztocza i jego poszczególnych miejscowości zaczyna być lepiej udokumentowana.  

 

Źródła

 

Jan Buraczyński – „Roztocze – Dzieje osadnictwa”

Norman Davies – „Boże igrzysko”

Jan Długosz – „Dzieje Polskie” - http://www.polona.pl/dlibra/doccontent?id=21420&from=FBC

Paweł Jasienica – „Polska Piastów Polska Jagiellonów”

Wincenty Kadłubek – „Historia Polski” - http://www.wbc.poznan.pl/dlibra/doccontent?id=1500&from=FBC

Jerry Keyy – „Śladami pierwotnych kultur” - http://www.historycy.org/index.php?act=Attach&type=post&id=5455

Marek Krąpiec – „Geopark Kamienny Las na Roztoczu” - http://kamiennylas.pl/plytka/Tekst.pdf

Muzeum Polskie w Rapperswilu - http://mapy.muzeum-polskie.org/katalog-map-crp/polska-krolestwo-polskie.html

Artur Pawłowski – „Roztocze” - http://books.google.pl/books?id=fSIxphmak_0C&printsec=frontcover&hl=pl&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false

Andrzej Urbański – „Osady, cmentarzyska, grodziska” - http://muzeum-zamojskie.pl/wp-pdf/osady.pdf

Adam Zamoyski – „Polska – Opowieść o dziejach niezwykłego narodu 966 – 2008”